आजको द्रुत गतिमा विकसित भइरहेको पूर्वाधारको क्षेत्रमा दिगोपना, दक्षता र लगानीकर्ताको विश्वास सुनिश्चित गर्नु सर्वोपरी भएको छ । फास्ट इन्फ्रा लेबल फ्रेमवर्कले एक व्यवस्थित र सहयोगात्मक दृष्टिकोण प्रदान गर्दछ, जसले आयोजना विकासकर्ता, ठेकेदार र सरोकारवालाहरूलाई आफ्ना पूर्वाधार आयोजनाहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त मापदण्डहरू विरुद्ध स्व-मूल्याङ्कन गर्न सक्षम बनाउँछ ।
फास्ट इन्फ्रा लेबल फेमवर्क
फास्ट इन्फ्रा लेबल एउटा प्रमाणीकरण मात्र नभएर यो पूर्वाधार आयोजनाहरूको कडा मूल्याङ्कनका लागि आयोजना टोलीहरूलाई मार्गदर्शन गर्न डिजाइन गरिएको एउटा विस्तृत ढाँचा (फ्रेमवर्क) हो । यसले निरन्तर सुधारका लागि मार्गचित्र प्रदान गर्दै पारदर्शिता, जवाफदेहिता र दिगोपनामा जोड दिन्छ । मुख्य रूपमा, यस फ्रेमवर्कले आयोजनाहरूलाई विभिन्न आयामहरूमा मूल्याङ्कन गर्छ:
१. प्राविधिक उत्कृष्टता: आयोजनाले कार्यसम्पादन र सुरक्षा मापदण्डहरू पूरा गरेको सुनिश्चित गर्न डिजाइन, निर्माण र सञ्चालन दक्षताको मूल्याङ्कन ।
२. वातावरणीय जिम्मेवारी: वातावरणमा आयोजनाको प्रभाव मापन गर्ने र कार्बन उत्सर्जन घटाउने, स्रोतहरूको संरक्षण गर्ने र पर्यावरणीय दिगोपना बढाउने अभ्यासहरूलाई प्रोत्साहन गर्ने ।
३. सामाजिक प्रभाव: स्थानीय समुदायमा आयोजनाको योगदान, रोजगारीका अवसरहरू र सरोकारवालाहरूको संलग्नताको मूल्याङ्कन ।
४. वित्तीय र लगानी सक्षमता: जोखिम व्यवस्थापन, लागत-प्रभाविता र दीर्घकालीन दिगोपना प्रदर्शन गर्दै लगानीकर्ताहरूलाई आकर्षित गर्न आयोजनाहरू व्यवस्थित गरिएको सुनिश्चित गर्ने ।
सहयाेगात्मक र स्व-मूल्याङ्कन दृष्टिकाेण
फास्ट इन्फ्रा लेबलको सबैभन्दा विशिष्ट पक्ष यसको सहयोगात्मक स्व-मूल्याङ्कन प्रक्रिया हो । परम्परागत ‘टप-डाउन’ अडिटहरू जस्तो नभई, यो फ्रेमवर्कले आयोजना टोलीहरूलाई उनीहरूको मूल्याङ्कनको स्वामित्व लिन प्रोत्साहित गर्दछ । यो दृष्टिकोणले जिम्मेवारी र निरन्तर सुधारको संस्कृतिलाई बढावा दिन्छ भने कमजोरी वा चुनौतीहरूको चाँडो पहिचान गर्न सक्षम बनाउँछ ।
स्व-मूल्याङ्कन प्रक्रियामा सामान्यतया निम्न कुराहरू समावेश हुन्छन्:
- आन्तरिक कार्यशालाहरू: आयोजनाको प्रत्येक पक्षको मूल्याङ्कन गर्न इन्जिनियरहरू, आयोजना प्रबन्धकहरू र दिगोपना विशेषज्ञहरूलाई एक ठाउँमा ल्याउने ।
- दस्तावेजीकरण र प्रमाण सङ्कलन: मूल्याङ्कनको नतिजालाई पुष्टि गर्न आयोजना प्रतिवेदन, सम्झौता, प्राविधिक विवरण र पालना गरिएका रेकर्डहरू सङ्कलन गर्ने ।
- अन्तर विश्लेषण र कार्य योजना (Gap Analysis): सुधार आवश्यक पर्ने क्षेत्रहरू पहिचान गर्ने र आयोजनाको कार्यसम्पादन बढाउन कार्ययोग्य रणनीतिहरू विकास गर्ने ।
- सरोकारवालाहरूको समीक्षा: निष्कर्षहरू प्रमाणित गर्न र व्यापक दिगोपना एवं सामाजिक लक्ष्यहरूसँग तालमेल सुनिश्चित गर्न लगानीकर्ता, स्थानीय अधिकारी र प्रयोगकर्ताहरूलाई संलग्न गराउने ।
पूवार्धार आयाेजनाहरूका लागि फाइदाहरूः फास्ट इन्फ्रा लेबल फ्रेमवर्क अपनाउनाले धेरै फाइदाहरू पुग्छन्:
- लगानीकर्ताको विश्वास: यस फ्रेमवर्कमार्फत मूल्याङ्कन गरिएका आयोजनाहरूले अन्तर्राष्ट्रिय लगानी समुदायमा विश्वसनीयता र पहिचान प्राप्त गर्छन् ।
- जोखिम न्यूनीकरण: प्रारम्भिक स्व-मूल्याङ्कनले सम्भावित प्राविधिक, वित्तीय वा वातावरणीय जोखिमहरू पहिचान गर्न मद्दत गर्दछ ।
- दिगोपनासँग तालमेल: वातावरणीय र सामाजिक सुशासन (ESG) का विश्वव्यापी उत्कृष्ट अभ्यासहरू पालना गर्न प्रोत्साहन गर्छ ।
- निरन्तर सुधार: यो ढाँचाले निरन्तर सिकाइलाई समर्थन गर्दछ, जसले टोलीहरूलाई समयसँगै आफ्ना अभ्यासहरू परिष्कृत गर्न र आयोजनाको नतिजा सुधार्न अनुमति दिन्छ ।
नेपालका लागि अवसरहरू
नेपालका ऊर्जा र पूर्वाधार आयोजनाहरूले फास्ट इन्फ्रा लेबल फ्रेमवर्क अपनाउनाले महत्त्वपूर्ण लाभ लिन सक्छन्:
- विश्वव्यापी मान्यता: प्रमाणित आयोजनाहरूले विश्वसनीयता प्राप्त गर्छन् र वैदेशिक लगानी आकर्षित गर्छन् ।
- दिगोपनामा नेतृत्व: आयोजनाहरूले अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा मान्यता प्राप्त वातावरणीय र सामाजिक मापदण्डहरूको पालना प्रदर्शन गर्छन् ।
- सञ्चालनमा उत्कृष्टता: प्रारम्भिक चरणको स्व-मूल्याङ्कनले कमजोरीहरू पहिचान गर्छ, जसले ढिलाइ र लागत वृद्धि कम गर्छ ।
- सामुदायिक विकास: स्थानीय रोजगारी, सरोकारवालाहरूको संलग्नता र समन्यायिक विकासमा जोड दिन्छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय विशेषज्ञताको उपयोग गरेर, नेपालले दिगो विकासका लक्ष्यहरू पछ्याउँदै आफ्नो जलविद्युत र पूर्वाधार क्षेत्रलाई विश्वव्यापी रूपमा प्रतिस्पर्धी बनाउन सक्छ ।
निष्कर्ष
फास्ट इन्फ्रा लेबल फ्रेमवर्कले पूर्वाधार आयोजना मूल्याङ्कनका लागि एक अग्रगामी दृष्टिकोणको प्रतिनिधित्व गर्दछ । सहकार्यसँग स्व-मूल्याङ्कनलाई जोडेर, यसले आयोजना टोलीहरूलाई गुणस्तर, दिगोपना र बजार विश्वसनीयता सक्रिय रूपमा बढाउन सशक्त बनाउँछ । यस्तो विश्व जहाँ पूर्वाधार आयोजनाहरू लगानीकर्ता, नियामक र समुदायहरूद्वारा बढ्दो रूपमा सूक्ष्म निरीक्षण गरिन्छ, फास्ट इन्फ्रा लेबलले उत्कृष्टता र प्रतिबद्धता प्रदर्शन गर्न एक भरपर्दो मार्ग प्रदान गर्दछ ।
(यस लेखका लेखक ‘ग्लोबल इन्फ्रास्ट्रक्चर बासेल फाउन्डेसन, कार्यकारी सल्लाहकार समिति, स्विट्जरल्याण्ड’ अन्तर्गत फास्ट इन्फ्रा लेबलका कार्यकारी सल्लाहकार हुन् । एक व्यावसायिक दिगो पूर्वाधार विज्ञ समेत रहेका उनले नेपालका पूर्वाधार तथा ऊर्जा आयोजनाहरूको स्व-मूल्याङ्कनका लागि विशेष परामर्श सेवा प्रदान गर्दै आइरहेका छन् ।
पेशाले एक व्यावसायिक सिभिल इन्जिनियर (Professional Civil Engineer) हुन् । इन्जिनियर्स अष्ट्रेलिया एक्सिलेन्स अवार्ड २०२५’ (Engineers Australia Excellence Award 2025) अन्तर्गत क्यानबेरा डिभिजनबाट ‘प्रोफेसनल इन्जिनियर अफ द इयर २०२५’ (Professional Engineer of the Year 2025) का लागि मनोनित व्यक्तित्व समेत हुन् । साथै, यूबी ग्रुप (UB Group), एशियाद्वारा आयोजित ‘ग्लोबल गेम चेन्जर्स २०२४’ (Global Game Changers 2024) अवार्ड विजेता पनि हुन् । हाल ऊर्जा डेभलपर्स (Urja Developers) मा प्रिन्सिपल इन्जिनियर (Principal Engineer) को रूपमा कार्यरत छन् ।
