घरको आँगनमा जमरा उम्रियो, तर आमाको आँखामा प्रतीक्षा झन् गहिरिँदै गयो । दशैँ आयो । गाउँका बाटाहरूमा चहलपहल बढ्यो। घरका आँगन लिपपोत गरिए, ढोकामा रातो माटो र कमेरो पोतियो। जमरा राख्न माटो तयार भयो । बजारमा नयाँ लुगा किन्नेहरूको भीड लाग्यो । परदेशिएका छोराछोरी घर फर्किन थाले। हरेक घरमा खुसीको रौनक छायो। तर एउटा घरमा भने दशैँ आए पनि खुसी अधुरै रह्यो ।
आँगनमा जमरा उम्रियो। भान्सामा मीठा परिकार पाके। निधारमा टीका लगाउने थाली सजियो । तर आमाको नजर भने बारम्बार घरको मूल ढोकातिर गइरह्यो। सायद उनको मनमा अझै आशा थियो— “मेरो छोरा आउँछ होला, अन्तिम समयमा भए पनि घर आइपुग्छ होला।” तर छोरा आएन ।
ऊ कुनै परदेशको अग्लो भवनमा काम गरिरहेको थिएन। ऊ आफ्नै देशको पहाडभित्र, अँध्यारो सुरुङमा पसिना बगाइरहेको थियो । देशको विकासका लागि निर्माणाधीन जलविद्युत् आयोजनामा खटिएको थियो । अरूका घरमा बत्ती बाल्ने सपना बोकेको ऊ आफ्नै घरको दशैँ उज्यालो बनाउन भने टाढा थियो ।
उसको बिहान घरको आँगनमा होइन, निर्माणस्थलको धुलोमा सुरु हुन्थ्यो । दिन आफन्तसँगको भेटघाटमा होइन, चट्टानका चिरा, पानीको चुहावट, सुरुङको अवस्था र कामदारको सुरक्षाको चिन्तामा बित्थ्यो। कहिले वर्षा, कहिले पहिरो, कहिले कठिन भूगर्भीय अवस्था त कहिले आयोजनाको कामको दबाब—उसको समय आफ्नै रहरले होइन, जिम्मेवारीले निर्धारण गर्थ्यो ।
ऊ पनि त कसैको छोरा हो। उसलाई पनि आमाको हातबाट टीका लगाउने रहर छ। बुबाको आशीर्वाद लिने इच्छा छ । श्रीमतीसँगै बसेर दशैँ मनाउने सपना छ । आफन्तसँग हाँस्ने, बाल्यकालका सम्झना साट्ने र घरको आँगनमा केही दिन निश्चिन्त भएर बस्ने चाहना छ । तर देश निर्माणको जिम्मेवारीले थिचिएका कतिपयका रहर र चाहना चाडपर्वका बेला पनि अधुरै रहन्छन् ।
यसपालिको दशैँमा भने केही परिवारका लागि पीडा अझ गहिरो बनेको छ। भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीले जलविद्युत् आयोजनामा काम गर्ने केही नेपालीको जीवनमा कहिल्यै नबिर्सिने चोट छोडेको छ। देशमा उज्यालो थप्न, पहाडको अँध्यारो चिर्न र विकासको सपना पूरा गर्न खटिएका केही व्यक्तिहरू बेपत्ता छन् । उनीहरूका परिवार भने एउटा खबर, एउटा आशा र आफ्ना मान्छे सकुशल फर्किने चमत्कारको प्रतीक्षामा छन् ।
यो पीडा विदेशमा रहेका नेपालीको मात्रै होइन। आफ्नै देशभित्र घरबाट टाढा रहेर काम गर्ने हजारौँ श्रमिक, इन्जिनियर, भूगर्भविद्, प्राविधिक र अन्य कर्मचारीको पनि हो । विशेष गरी जलविद्युत् आयोजनाजस्ता दुर्गम क्षेत्रमा सञ्चालित परियोजनामा काम गर्नेहरूका लागि चाडपर्वमा घर पुग्नु सधैँ सहज हुँदैन । आयोजनास्थलको जिम्मेवारी, जनशक्तिको अभाव, निर्माणको समयसीमा र बिदा व्यवस्थापनका कारण कतिपयले परिवारसँगको खुसी पछि सार्नुपर्छ ।
कस्तो विडम्बना! अरूका घरमा उज्यालो पुर्याउन हिँडेका छोराहरूका आफ्नै घरमा आज अँध्यारो छ । आमाको आँगन रित्तो छ। श्रीमतीको मन श्रीमान्को साथ खोजिरहेको छ। छोराछोरीका आँखाले बुबाको बाटो हेरिरहेका छन्। दशैँको टीका र जमराले घरलाई सजाए पनि आफ्ना मान्छेको अभावले मनलाई उजाड बनाइरहेको छ ।
सुरुङभित्र चट्टानको अवस्था अध्ययन गर्ने भूगर्भविद् होस् वा कठिन परिस्थितिमा काम गर्ने श्रमिक, इन्जिनियर र प्राविधिक—प्रकृतिको निर्मम प्रहारका अगाडि कहिलेकाहीँ सबै असहाय बन्न पुग्छन् । तर विकास निर्माणमा खटिने उनीहरूको जीवनलाई केवल जनशक्ति वा कामदारका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। उनीहरू कसैका छोरा हुन्, कसैका श्रीमान् हुन्, कसैका बुबा हुन् र कसैको सिंगो संसार हुन् ।
यसपालि पनि धेरै आमाहरूले छोराको बाटो हेर्दै टीका लगाउनेछन्। धेरै छोराहरूले भिडियो कलमार्फत आमाको आशीर्वाद लिनेछन् । कतिपय श्रीमतीले श्रीमान्को तस्बिर हेरेर चित्त बुझाउनेछन् । कतिपय बालबालिकाले फोनमा भन्नेछन्— “बुबा, अर्को दशैँमा चाहिँ आउनु है!”
तर भोटेकोशीको बाढीपछि बेपत्ता भएका व्यक्तिका परिवारका लागि प्रतीक्षा केवल चाडपर्वसम्म सीमित छैन। उनीहरूका लागि हरेक पल एउटा अनिश्चितता हो, हरेक खबर एउटा आशा हो र हरेक ढोकाको आवाजमा आफ्ना मान्छे फर्किएको कल्पना छ। उनीहरूलाई केवल सान्त्वनाका शब्द होइन, सत्य जानकारी, प्रभावकारी खोज तथा उद्धार र भरपर्दो साथको खाँचो छ ।
दशैँ हरेक वर्ष आउँछ, तर आफ्ना मान्छेसँग बिताएको समय सधैँ फर्केर आउँदैन । त्यसैले विकासको यात्रामा खटिने हरेक श्रमिक र प्राविधिकको जीवन, सुरक्षा र परिवारसँगको सम्बन्धलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिन आवश्यक छ । आयोजनाको प्रगति र निर्माणको समयसीमासँगै मानवीय संवेदना, सुरक्षित कार्यस्थल र श्रमिकको जीवनरक्षालाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।
यस दशैँमा भोटेकोशी बाढीमा बेपत्ता भएकाहरूको सकुशल उद्धार होस् भन्ने कामना गरौँ। शोक र प्रतीक्षामा रहेका परिवारले धैर्य र शक्ति प्राप्त गरून् । घरबाट टाढा रहेर देश निर्माणमा जुटेका सबै नेपालीको जीवन सुरक्षित रहोस् ।
दशैँ आयो, तर छोरा आएन…
यो केवल एउटा घरको कथा होइन । यो आफ्नो परिवारबाट टाढा रहेर देशको भविष्य निर्माणमा जुटेका नेपालीहरूको कथा हो । यो आफ्ना मान्छे फर्किने आशामा ढोकातिर आँखा लगाइरहने आमाहरूको कथा हो । यो श्रीमान्को प्रतीक्षामा बसेका श्रीमतीहरूको, बुबाको बाटो हेर्ने बालबालिकाहरूको र एउटा खबरको आशामा दिनरात बिताइरहेका परिवारहरूको साझा पीडा हो ।
देशलाई उज्यालो बनाउनेहरूका घरमा पनि खुसी फर्कियोस् । अरूका लागि भविष्य निर्माण गर्नेहरू आफैँ सुरक्षित भएर आफ्नो परिवारसँग रमाउन पाऊन् । कुनै पनि आमाको प्रतीक्षा अनन्त नबनोस्, कुनै पनि बालबालिकाको दशैँ आफ्ना बुबाको अभावमा आँसु बनेर नबितोस् ।
घरबाट टाढा रहेर पनि देश र परिवारको उज्ज्वल भविष्यका लागि खटिरहेका सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरूमा विजयादशमीको हार्दिक मंगलमय शुभकामना !
बेपत्ता हुनुभएका सबैको सकुशल उद्धारको कामना ।
