काठमाडाैँ । नेपालमा जडान भएका घरेलु बायोग्यास प्लान्टमध्ये करिब ५४ प्रतिशत अब प्रयोगमा छैनन् । काठमाडौं विश्वविद्यालयको नवीकरणीय तथा दिगो ऊर्जा प्रयोगशालाले गरेकाे अध्ययनले देशभर १० जिल्लामा बस्दै आएका २,५५९ परिवारहरुसँग गरिएको सर्वेक्षण तथा प्लान्ट निरीक्षणको आधारमा तथ्यांक प्रस्तुत गरेको हो ।
दुई दशकदेखि ग्रामीण र उपसहरी भागमा परिचालित घरेलु बायोग्यास प्रविधिले स्वच्छ ऊर्जा र मल दुवै उपलब्ध गराउने भन्दै प्रचार पाएको थियो । यति ठूलो दरमा बन्द हुन पुग्नु यो प्रविधिको दिगोपनामा ठूलो चिन्ताको विषय बनेको छ ।
अध्ययन अनुसार प्लान्ट बन्द हुनुको मुख्य कारण प्राविधिक खराबी नै हो । विशेष गरी मिक्सर, ग्यास पाइप, भल्भ र अन्य पाईपलाइन प्रणाली बिग्रिएको देखिएको छ । सर्वेक्षणमा सहभागीमध्ये एक तिहाइभन्दा बढी परिवारसँग पर्याप्त गाई–बाख्रा (जब कि गोरु/भैँसी गोबर नै बायोग्यासको काँचो पदार्थ हो) नरहेको पाइएको छ। गोबरको अभाव, नियमित मर्मत–सम्भारको कमी, र स्थापना पछिको मर्मत सेवा नपाउनु पनि प्लान्ट प्रयोग छोड्ने कारण बनेका छन् ।
त्यसबाहेक, धेरै प्लान्टहरू अझै प्रयोगमा भए तापनि उत्पादक क्षमतामा कमी आएको देखिएकाे छ ।औसत दैनिक उत्पादन लगभग ०.४ मिटर क्यूबिक ग्यास रहेकाे छ जुन अपेक्षित ग्यास उत्पादनभन्दा निकै कम हो । यसले दुवै: उपयोगिता र आत्मविश्वास दुवै घटाएको बताइएको छ ।
अध्ययनका अनुसार यदि हालको बन्द दर पूरै देशभरका प्लान्टमा लागू हुने हो भने अनुमानित ४ लाख ५० हजार प्लान्टमध्ये करिब २ लाख ४० हजार प्लान्ट “निष्क्रिय” हुन सक्ने देखाएको छ । यसले नेपालले स्वच्छ ईन्धन र वातावरणीय कटौतीका लागि गरेको लगानी तथा योजनामा ठूलो धक्का हुने सम्भावना छ । प्लान्ट बन्द हुँदा परिवारहरु पुनः एलपी ग्यास (LPG) वा दाउरा–आगातिर फर्कने प्रवृत्ति बढ्नेछ । जसले स्वास्थ्य, वातावरण र आर्थिक भार दुवै बढाउने आशंका गरिएको छ ।
अध्ययनकर्ता र प्रविधि विज्ञहरुले अब “केवल प्लान्ट जडान”लाई लक्ष्य नबनाई जडानपछि लामो समयसम्म निरन्तर काम गर्ने व्यवस्था अर्थात् नियमित मर्मत–सम्भार, स्पेयर पार्ट्स उपलब्धता, र गुणस्तरीय स्थापना सुनिश्चित गर्नुपर्ने जोड दिएका छन् । त्यस्तै, यसको दिगोपनाका लागि सरकार र निजी क्षेत्र मिलेर तिब्र रणनीति बनाउनुपर्ने, र प्रवर्धन कार्यक्रम र अनुदान नीति पुनरावलोकन गर्नुपर्ने सुझाव दिएका छन् ।
