नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले ४१ वर्ष पूरा गरी ४२औँ वर्षमा प्रवेश गरेको छ । चार दशकभन्दा लामो यात्रामा प्राधिकरणले देशमा विद्युत् उत्पादन, प्रसारण र वितरण प्रणालीको विकासमा महत्वपूर्ण काम गर्दै आएको छ । अहिले प्राधिकरण केवल विद्युत् आपूर्ति गर्ने संस्थाका रूपमा सीमित छैन । ऊर्जा सुरक्षा, औद्योगिक विकास र आर्थिक समृद्धिको आधारका रूपमा यसको भूमिका अझ फराकिलो हुँदै गएको छ ।
नेपालको कुल जडित विद्युत् उत्पादन क्षमता ४ हजार १२० मेगावाट पुगेको छ । पछिल्लो एक वर्षमा मात्रै ५२९ मेगावाट विद्युत् राष्ट्रिय प्रणालीमा थप भएको छ । विद्युत् ग्राहकको संख्या ५९ लाख २७ हजार पुगेको छ भने आन्तरिक विद्युत् खपत पनि ९.२७ प्रतिशतले बढेको छ । विद्युत् चुहावटलाई घटाउँदै विद्युत् आपूर्तिको गुणस्तर र विश्वसनीयता सुधार गर्ने कामलाई निरन्तरता दिइएको छ ।
विद्युत् उत्पादन बढेसँगै प्रसारण र वितरण पूर्वाधार विस्तारलाई पनि प्राथमिकता दिइएको छ । कोहलपुर–सुर्खेत प्रसारण लाइन निर्माण सम्पन्न भएपछि कर्णाली प्रदेश पहिलोपटक १३२ केभी प्रसारण सञ्जालमा जोडिएको छ । खिम्ती–बाह्रबिसे ४०० केभी तथा मार्कीचोक–भरतपुर २२० केभी प्रसारण लाइन सञ्चालनमा आएका छन् । हेटौंडा–ढल्केबर ४०० केभी प्रसारण लाइनको निर्माण पनि अघि बढिरहेको छ ।
हाल उच्च भोल्टेज प्रसारण लाइनको कुल लम्बाइ ७ हजार ११० सर्किट किलोमिटर पुगेको छ । प्रसारण सबस्टेसनको क्षमता १५ हजार ५४१ एमभीए पुगेको छ । थप १ हजार ६५० सर्किट किलोमिटर प्रसारण लाइन र ६ हजार २६१ एमभीए क्षमताका ग्रिड सबस्टेसन निर्माणाधीन छन् । उत्पादन भएको विद्युत् देशका विभिन्न क्षेत्रमा सहज रूपमा पुर्याउन यी पूर्वाधारको विस्तार अझ तीव्र बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ ।
विद्युत् उत्पादनमा निजी क्षेत्रको योगदान पनि निरन्तर बढिरहेको छ । आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा निजी क्षेत्रबाट निर्माण भएका २३ आयोजनाबाट ५२८.९९ मेगावाट विद्युत् थप भएको छ । सञ्चालनमा रहेका निजी क्षेत्रका आयोजनाको संख्या २२७ पुगेको छ र तिनको कुल जडित क्षमता ३ हजार ४५९ मेगावाट पुगेको छ ।
विद्युत् विकासमा निजी क्षेत्रको सहभागिता उत्पादनमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन । प्रसारण पूर्वाधार निर्माण, ऊर्जा भण्डारण, स्मार्ट मिटर तथा अन्य आवश्यक पूर्वाधारमा पनि निजी पूँजी परिचालन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । यसका लागि सार्वजनिक–निजी साझेदारी र प्रतिस्पर्धात्मक प्रक्रियालाई थप प्रभावकारी बनाउँदै लैजानुपर्छ ।
विद्युत् व्यापारतर्फ पनि नेपालले राम्रो सम्भावना देखाएको छ । आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा नेपालले २९ अर्ब ३१ करोड रुपैयाँ बराबरको विद्युत् निर्यात गरेको छ । अघिल्लो आर्थिक वर्षको तुलनामा निर्यात उल्लेख्य रूपमा बढेको छ । अब उत्पादन बढाउनेसँगै त्यसको बजार सुनिश्चित गर्नु र सीमापार प्रसारण पूर्वाधार विस्तार गर्नु हाम्रो प्रमुख प्राथमिकता हुनुपर्छ ।
भारतसँगको विद्युत् व्यापारलाई थप विस्तार गर्न बुटवल–गोरखपुर, ढल्केबर–मुजफ्फरपुर र ढल्केबर–सीतामढी जस्ता सीमापार प्रसारण संरचनाको महत्वपूर्ण भूमिका रहनेछ । आगामी दिनमा अन्य सीमापार प्रसारण लाइन निर्माणलाई पनि अघि बढाउँदै नेपालको अतिरिक्त विद्युत्लाई क्षेत्रीय बजारसम्म पुर्याउन आवश्यक छ ।
नेपाल सरकारले सन् २०३५ सम्म २८ हजार ५०० मेगावाट जडित विद्युत् उत्पादन क्षमता पुर्याउने लक्ष्य लिएको छ । यो लक्ष्य हासिल गर्न मध्यम तथा ठूला जलाशययुक्त आयोजना, पिकिङ आयोजना, पम्प स्टोरेज, सौर्य ऊर्जा र ऊर्जा भण्डारण प्रणालीको विकासलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । उत्पादन, प्रसारण र वितरण तीनै क्षेत्रमा एकैसाथ लगानी र पूर्वाधार विकास गर्न आवश्यक छ ।
नेपालमा उत्पादन हुने विद्युत्को आन्तरिक खपत बढाउनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । उद्योग, सिँचाइ, विद्युतीय यातायात तथा अन्य उत्पादनशील क्षेत्रमा विद्युत्को प्रयोग बढाउन सके ऊर्जा क्षेत्रले अर्थतन्त्रमा अझ ठूलो योगदान गर्न सक्छ । विद्युत्को प्रयोग बढाउँदै पेट्रोलियम पदार्थको आयात घटाउने र स्वदेशी ऊर्जामा आधारित अर्थतन्त्र निर्माण गर्ने अवसर हामीसँग छ ।
ऊर्जा क्षेत्र अब परम्परागत जलविद्युत् उत्पादनमा मात्र सीमित रहनु हुँदैन । हरित हाइड्रोजन, ऊर्जा भण्डारण, सौर्य ऊर्जा र नयाँ प्रविधिको प्रयोगलाई पनि सँगसँगै अघि बढाउनुपर्छ । हेटौंडामा २.५ मेगावाटको इलेक्ट्रोलाइजर स्थापना गरी हरित अमोनिया तथा मिथानोल विकास गर्ने योजना पनि यसै दिशातर्फको एउटा महत्वपूर्ण कदम हो ।
प्राधिकरणको आगामी कार्यदिशामा डिजिटल प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोगलाई पनि प्राथमिकता दिइएको छ । उच्च क्षमताको कम्प्युटिङ, बिग डाटा, क्लाउड प्रणाली तथा एआईमा आधारित सेवा विकास गर्दै प्राधिकरणका कामलाई थप प्रभावकारी र प्रविधिमैत्री बनाउने लक्ष्य छ । ग्राहकका गुनासा र जिज्ञासा तत्काल सम्बोधन गर्न ‘AI Chatbot’ तथा ‘No Light Chatbot’ सेवालाई थप विस्तार गरिनेछ ।
विद्युत् सेवा नागरिकको दैनिक जीवन र देशको आर्थिक गतिविधिसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो । त्यसैले भरपर्दो, गुणस्तरीय र सुरक्षित विद्युत् सेवा उपलब्ध गराउनु प्राधिकरणको मुख्य जिम्मेवारी हो । विद्युत् पहुँच पुग्न बाँकी क्षेत्रमा पूर्ण विद्युतीकरण गर्ने तथा पुरानो वितरण प्रणालीलाई आधुनिक र स्वचालित बनाउने कामलाई तीव्रता दिनुपर्छ ।
नेपालको ऊर्जा क्षेत्र अहिले सम्भावनाको महत्वपूर्ण चरणमा छ । उत्पादन क्षमता बढिरहेको छ, निजी क्षेत्रको लगानी विस्तार हुँदैछ, आन्तरिक विद्युत् खपत बढ्दैछ र सीमापार विद्युत् व्यापारको अवसर पनि फराकिलो हुँदैछ । यी सबै अवसरलाई सही ढंगले उपयोग गर्न उत्पादनसँगै प्रसारण, वितरण, बजार र प्रविधिको विकासलाई समान प्राथमिकता दिनुपर्छ ।
प्राधिकरण, सरकार, निजी क्षेत्र, विकास साझेदार र आम उपभोक्ताबीचको सहकार्यबाट मात्रै नेपालको ऊर्जा क्षेत्रलाई नयाँ उचाइमा पुर्याउन सकिन्छ । नेपालको जलस्रोतलाई विद्युत् उत्पादनमा मात्र होइन, औद्योगिक विकास, रोजगारी सिर्जना, विद्युत् व्यापार र समग्र आर्थिक समृद्धिको आधार बनाउन अब अझ प्रभावकारी रूपमा अघि बढ्न आवश्यक छ ।
